Warto zwiedzić...

... wędruj z nami...

*Bratislava



*Michalovce


*Sobrance


*Snina


*Humenné


*Medzilaborce


*Svidník


*Poprad


*Liptovský Mikuláš


*Ružomberok


*Dolný Kubín ...

TURYSTYKA - Žilinský, Banskobystrický, Prešovský, Košický kraj..


Vysoké Tatry - Veľká Studená dolina - photo Zakapior


Oravsky Podzamok - photo Daniel

News
Stolica Wschodniego Regionu
by Pogranicze SK
Published: December 20, 2016
Izpis    Email



Koszyce (
Košice)
   Największe po Bratysławie miasto Słowacji - 235.000 mieszkańców, stolica województwa (kraj)
 wschodnio-słowackiego, siedziba 3 dzielnic i powiatu, historyczne, administracyjne, gospodarcze i kulturalne centrum makroregionu, znane miasto akademickie. Położone o 24 km od granicy węgierskiej, są miastem kresowym, w którym przez stulecia uzupełniały się wpływy słowackie, niemieckie i madziarskie, a także rusińskie i - mimo sporej odległości od granicy - polskie. Korzystne położenie przy głównej drodze północ-południe, łączącej Bałkany z Polską, znakomity klimat i sytuacja geograficzna spowodowały harmonijny rozwój miasta przez niemal cały okres jego historii. Dziś jest to jedno z najpiękniejszych i najczęściej zwiedzanych miast Słowacji.
   Teren miasta zasiedlany był już w okresie paleolitu. Archeolodzy odkryli tu stałe osady z okresu kultury bukowo górskiej, epoki brązu, kultury lateńskiej i celtyckiej. Już w VIII wieku była tu pierwotna osada słowiańska. Ślady dawnych warownych osad odnaleziono m.in. w południowej dzielnicy Krasna nad Hornadem oraz na wzgórzu Hradowa, na północ od miasta,  gdzie od połowy XIII wieku istniał królewski zamek, czuwający nad bezpieczeństwem podróżnych. W ostatnich latach XI wieku w Krasnej, na terenie dawnego grodziska, usadowiło się opactwo benedyktynów. Droga, łącząca te dwa ośrodki, niebawem obrosła osadami, które połączywszy się utworzyły zalążki miasta. Według niektórych źródeł już w 1216 roku stał na obszarze miasta następny klasztor. Pierwotna słowiańska osada usytuowana była w rejonie ulicy Słowackiej - podobnie jak w pobliskim Preszowie i Bardiejowie, tutaj też stał pierwszy kościół parafialny. Pierwsza pisemna wzmianka o Koszycach pochodzi z 1230 roku, po najeździe tureckim za sprawą króla Béli IV osiedlają się tu osadnicy niemieccy, którzy już w 1249 roku dostali ważne przywileje. Już w 1290 roku otrzymały prawa miejskie, zawierające między innymi zgodę na wolny wybór rady miejskiej oraz autonomię sądową i kościelną, a także prawo do budowy murów miejskich. Już stał wówczas na obecnym miejscu pierwotny kościół św. Elżbiety, wybudowany w latach 1260-80 na środku rynku. Istniała już wówczas także część umocnień, szpital i Dom królewski przy rynku. Z tamtej epoki zachował się do dziś wczesny gotycki kościół dominikański w zachodniej części śródmieścia. Od końca XIII wieku odbywały się już w mieście jarmarki, gdzie sprzedawano towary pochodzące z Krakowa, z Prus i miast nadbałtyckich.
   W 1304 roku starający się o tron węgierski Karol Robert darowuje Koszyce swemu palatynowi Amadejowi Abie, którego władza nad miastem była  tak uciążliwa, że wywołała bunt mieszkańców. W międzyczasie Aba wespół z żupanem trenczyńskim Matušem Csákiem wypowiedzieli posłuszeństwo królowi. Koszyczanie w 1311 roku wywołali zamieszki, w których Aba zginął. Ostateczne rozstrzygnięcie wojny domowej nastąpiło, w 1312 roku w pod koszyckiej miejscowości, Rozhanowce, kiedy to oligarchowie zostali pokonani przez wojska królewskie.
   W 1347 roku Koszyce stały się wolnym miastem królewskim, w 1369 roku, jako pierwsze miasto w Europie otrzymały własny herb, przedstawiający ukoronowanego lwa otoczonego liliami andegaweńskimi, co zapewne nawiązuje do wdzięczności, jaką okazywali władcy z rodu Anjou za opowiedzenie się po stronie Karola Roberta w jego wojnie z magnatami. Przywileje, nadane Koszycom w I połowie XIV wieku, stały się podstawą praw, nadawanych w latach późniejszych miastom Spisza i Szarisza.
   Jedną z podstaw bogactwa miasta był handel, także z zagranicą. Partnerskim miastem Koszyc stał się polski Kraków, z którym słowackie miasto  zawarło w 1324 roku układ o partnerstwie. W 1361 roku Koszyce otrzymały prawo składu na towary przywożone z Polski, Rusi i Siedmiogrodu. Były głównym ośrodkiem Pentopolitany, czyli związku pięciu miast wschodniej Słowacji (obok Koszyc - Preszów, Bardiejów, Sabinów i Lewocza). W XIV wieku uważano je za drugie - po Budzie - miasto królestwa węgierskiego.
   W 1374 roku w Koszycach została podpisana ugoda między królem węgierskim i polskim Ludwikiem I a polską szlachtą, w której w zamian za zgodę na sukcesję tronu dla jednej z jego córek
(początkowo miała to być Maria, w końcu królową! - Polski została Jadwiga) szlachta otrzymała szereg przywilejów, między innymi zwolnienie z niektórych podatków, prawo do zatwierdzania zmian w systemie podatkowym, oraz obietnicę wykupywania polskich rycerzy z niewoli tureckiej. Przywilej koszycki rozpoczął dwuwiekowe związki dynastyczne polsko-węgierskie.
   W XV wieku następował szybki rozwój miasta, dzięki kolejnym przywilejom, otrzymywanych przez poszczególne, powstające coraz szybciej cechy.  Koszyce stały się właścicielem licznych kopalń na terenie Rudaw oraz winnic w rejonie Tokaju. Niebawem stały się centrum terenu zajętego przez Jána Jiskrę i aż do II połowy stulecia było tu husyckie dominium, potem przeważali w nim zwolennicy działań antyhabsburskich. Miasto popierało Jagiellonów, ale po bitwie pod Mohaczem opowiedziało się za Ferdynandem Habsburgiem. W 1528 roku pod Koszycami wojska Ferdynanda pokonują kontrkandydata do korony węgierskiej, Jána Zápolyę, który ucieka do Polski. Walki wybuchają znowu w latach 30-tych. W 1538 roku zostaje podpisany pokój w Wielkim Waradynie, na mocy, którego dokonuje się podział kraju między obu pretendentów. Wschodnia Słowacja z Koszycami przypada w udziale Zápolyi. W latach 40-tych całość Słowacji przechodzi w ręce Ferdynanda, Węgry zostają opanowane przez Turków, Zápolya zatrzymuje Siedmiogród.
   W 1556 roku prawie całe miasto zniszczył wielki pożar, po którym rozwój Koszyc został zahamowany, do czego dodatkowo przyczyniły się walki z  Turkami oraz wojny religijne, związane z kontrreformacją. W okresie okupacji Węgier przez Turków stały się głównym miejscem emigracji patriotów węgierskich. W połowie XVII wieku Koszyce były stolicą Komitatu Abovskiego, zarządzanego przez władze Siedmiogrodu Gabora Bethlena i Františka I Rákóczego. W 1682 roku Imrich Thőkőly został przez władze tureckie obwołany królem węgierskim. Stało się to preludium do wielkiej kampanii wojennej, w której wojska tureckie, występujące rzekomo z poparciem dla Thőkőlego doszły pod Wiedeń. Zwycięstwo Sobieskiego i następujące po nim represje cesarskie położyły kres tureckim wpływom w tej części Europy.
   Na przełomie XVIII i XIX wieku po stłumieniu powstań antyhabsburskich miasto dźwignęło się z upadku, nastąpił także znaczny wzrost wpływów węgierskich. W początkach XIX Koszyce zostały siedzibą biskupstwa i dotychczasowy parafialny kościół św. Elżbiety przemianowano na katedrę. Nowy etap gospodarczego rozwoju nastąpił po połączeniu linią kolejową z Miszkolcem i Budapesztem (1860), a następnie w 1870 roku z Boguminem. Na wschód od centrum miasta powstała stacja kolejowa, oddzielona od starówki nowoczesnym parkiem. Koszyce upodobniły się pod względem urbanistyki do Wiednia i Budapesztu. Powstały także nowe ośrodki kultu religijnego - w 1866 roku żydowska synagoga, w 1886 - kościół greckokatolicki. W architekturze od początków wieku XX dominowała secesja, która do dziś nadaje główny charakter śródmieściu.
   W okresie od maja do lipca 1920 roku Koszyce wraz z większą częścią terenu wschodniej Słowacji pozostawały pod okupacją węgierskiej Armii  Czerwonej. Sprawa przynależności państwowej Koszyc powróciła po dyktacie monachijskim, kiedy to na mocy niemieckiego "arbitrażu wiedeńskiego" Koszyce zostały przekazane Węgrom. Sytuacja taka utrzymała się do 1945 roku.
   Rozwój kultury i nauki rozpoczyna w XIII wieku szkolnictwo kościelne, w końcu XIV wieku powstaje miejska szkoła, w 1654 roku pierwsze gimnazjum jezuickie. Pierwszą szkołę wyższą - uniwersytet jezuicki z wydziałami teologicznym, filozoficznym i filologicznym - założono w 1657roku, a w 1776 przekształcono uczelnię w królewską akademię, w której charakter akademicki zachował tylko wydział prawa.
   Po II wojnie światowej Koszyce stały się wielkim centrum przemysłowym (hutnictwo, przemysł maszynowy i  konstrukcyjny, spożywczy, chemiczny, tekstylny, poligraficzny), akademickim i naukowym (między innymi Uniwersytet Techniczny i Uniwersytet Humanistyczny im. P.J. Szafarika, Wyższa Szkoła Weterynarii, Państwowa Biblioteka Naukowa, ogród zoologiczny i botaniczny, planetarium), kulturalnym (szkoły artystyczne, Państwowy Teatr Dramatu, Opery i Baletu, Teatr Lalek, Teatr Węgierski, Teatr Cygański, Państwowa Filharmonia, wiele muzeów i galerii,), a także handlowym i turystycznym. Centrum miasta w 1981 roku zostało ogłoszone rezerwatem miejskim. Na południe od Koszyc znajduje się międzynarodowy port lotniczy Koszyce-Barca.

Zabytki:
- katedra św. Elżbiety
, budowana od około 1380 roku w miejscu dawniejszego kościoła z II połowy XIII wieku Charakterystyczna gotycka sylweta świątyni z dwiema nierównej wysokości wieżami stanowi główny akcent południowej strony rynku. Główna część budynku została wzniesiona przed  1420 roku pod kierunkiem majstra Piotra, w 1470 królewski budowniczy Štefan kierował budową południowej kaplicy Św. Krzyża, w 1477 powstała kaplica Panny Marii i pastoforium. Południowa wieża jest wykończona dekoracyjnym wieńcem z herbem króla Macieja Korwina. W 1491 roku w czasie walk o miasto kościół został uszkodzony, a po remoncie w 1508 dostawiono obecne prezbiterium. Kataklizmy dotykały świątynię jeszcze w 1556 i 1775 roku, kiedy to częściowo niszczył ją pożar, w 1834 - trzęsienie ziemi, a w 1845 powódź. Po naruszeniu statyki budowli przez huragan w 1875 doszło do generalnego remontu w latach 1877-96, kiedy to według projektu Imricha Steindla nadano katedrze obecny wygląd.
W kościele wybudowano także kryptę Františka II Rákóczego, w której w 1906 roku umieszczono jego szczątki. W czasie rekonstrukcji odkryto fragmenty dawnej gotyckiej polichromii z XV wieku, ukazującej dwunastu apostołów, sceny Zmartwychwstania i Sądu Ostatecznego.
   Główny gotycki ołtarz św. Elżbiety z lat 1474-77 na skrzydłach ozdobiony jest 48-ma malowidłami tablicowymi, co jest unikatem na skalę światową. Umieszczone w nim figury pochodzą z pracowni mieszkającego w Wiedniu niderlandzkiego mistrza Nicolausa Gerhaerta. Boczny, późno gotycki ołtarz Nawiedzenia dał wykonać M. Günther w 1516 roku. Drugi boczny ołtarz Ostatniej Wieczerzy jest darem mieszkańców Bardiejowa z 1896 roku. Ołtarz Zaśnięcia Panny Marii ma na wizerunku św. Katarzyny podpis Jacobus Bleselius 1579. Ołtarz św. Antoniego pochodzi z I połowy XVI wieku i składa się z części dwóch ołtarzy nie całkiem zniszczonych w czasie pożaru w 1556 roku. Pozostałe ołtarze są neogotyckie, przeważnie z początków XX wieku. Figury węgierskich świętych - Stefana, Władysława i Imricha, umieszczone na głównym filarze pochodzą z połowy XV wieku, a rzeźby Kalwarii w południowym oratorium są datowane na 1320 roku. Przedmioty liturgiczne przeważnie z XV-XVI wieku, część z pracowni słynnego spiskiego złotnika mistrza Jána Szilassyego.
 - Kaplica św. Michała
, wolno stojąca budowla na południe od katedry, wzniesiona w końcu XIV wieku jako kaplica cmentarna. We wnętrzu interesujące krzyżowo-żebrowe sklepienie, w murach umocowane gotyckie i renesansowe płyty nagrobne, uprzednio znajdujące się w katedrze św. Elżbiety.
- urbanowa Wieża
- wolno stojąca XIV-wieczna dzwonnica, przebudowana w stylu renesansowym w 1628 roku. W wieży znajduje się dzwon "Św. Urban", odlany w 1557 roku ze starszych dzwonów, zniszczonych przez pożar. W latach 1943-47 dostawiono arkadowe przybudówki, w których umieszczono lapidarium, składające się ze średniowiecznych i renesansowych epitafiów, pochodzących z katedry. Do XIX wieku dzwonnica, kaplica św. Michała i katedra otoczone były wspólnym murem cmentarnym.
- Klasztor jezuitów i kościół św. Trójcy
, nazywany też uniwersyteckim, wybudowany w latach 1671-84 według wzoru kościoła Il Gesu w Rzymie, usytuowany na wschodniej stronie rynku, z dwu wieżową fasadą, stanowił część kompleksu zabudowań Uniwersytetu Jezuickiego, mającego siedzibę w budynkach klasztornych, a założonego przez biskupa Benedykta Kišdę w 1657 roku i zatwierdzonego przez cesarza Leopolda w 1660. Sam klasztor został postawiony po 1654 roku po rozbiórce tak zwany królewskiego domu i poza Uniwersytetem mieściła się tu drukarnia, gimnazjum, a na koniec Akademia Prawna. Główny ołtarz Wniebowzięcia Marii Panny pochodzi z 1854 roku, wyposażenie wnętrza przeważnie z XVIII wieku. Jeden z kielichów jest dziełem Jána Szilassyego.
 - ratusz (ul. Hlavná 59), wybudowany w latach 1779-80 wg proj. J.Langera w stylu barokowo-klasycystycznym, wystrój rzeźbiarski A.Kraussa, malowidła E.Schrötta z 1781 r. (w sali zgromadzeń apoteoza Marii Teresy). Dziś znajduje się tu okręgowa biblioteka.
- klasztor i kościół franciszkański
, wybudowany w XIV wieku przy murach miejskich od strony północno-wschodniej, wykorzystywany przez franciszkanów do 1556 roku, kiedy to budynek został zniszczony przez pożar. Po opuszczeniu miasta przez zakon, prowizorycznie zadaszone budynki zajęte były przez wojsko, na początku XVII wieku kościół wyremontowano w stylu barokowym, w 1775 ponownie zniszczył go pożar i odbudowywany był przez 4 lata. Główny ołtarz barokowy, z 1760 roku, boczne ołtarze z lat 60. XVIII wieku. Obecne zabudowania klasztorne pochodzą z II połowy XVIII wieku, w początku XIX wieku przebudowane w stylu klasycystycznym.
- klasztor dominikanów i kościół Panny Marii
, najstarszy w mieście, wzniesiony około roku 1290, przebudowany w stylu barokowym w początkach XVIII wieku. Na sklepieniu polichromia z 1756 roku.
- kościół na Kalwarii
, wybudowany za miastem w stylu barokowym w 1737 roku, podobnie jak stacje drogi krzyżowej.
- kościół ewangelicko-augsburski
, z lat 1804-06, klasycystyczny.
- kościół kalwiński
, klasycystyczny, wybudowany w latach 1805-11, wieża z 1853 roku.
- kościół greckokatolicki
, drewniany, z 1741 roku, przeniesiony ze wsi Kożuchowce koło Świdnika.
- synagoga
z 1927 roku, po II wojnie światowej wykorzystywana jako sala koncertowa, obecnie Dom Sztuki.
 - teatr Państwowy
, usytuowany w rynku, wybudowany wg projektu A. Langa i A. Steinhardta z końcem XIX wieku w stylu historyzującym.
- dom Lewocki (ul. Hlavná 65), gotycka budowla, wzniesiona przez Alexisa Thurzo i w 1542 roku podarowana miastu Lewocza. W 1569 roku odkupiła go koszycka rada miejska i urządziła tu zajazd. Przebudowywany w stylu renesansowym i barokowym, obecnie wystrój neogotycki.
- pałac Rákóczego (ul. Hlavná 88), dom gotycki, potem rozbudowywany. W latach 1706-07 miał tu swoją rezydencję książę František II Rákóczy. Fasada barokowa. Dziś mieści się tu Muzeum Techniki.
Opracował i fotografował Frantisek



Preglej komentarje (0)
... photo...

Kežmarok - widok na Tatry z pewnego okna - photo Bohdan Zhukiewicz


Dunajec - na spływie - photo Zakapior

Warto zwiedzić...

wędrujemy razem...

... Zemplínska Šírava


>Veľká Domaša


>Park Narodowy Połoniny
Národný park Poloniny - Bukovské
vrchy


>Starina


>Národný park Slovenský raj


>Pieninský národný park


>Červený Kláštor


>
Tatranský národný park


>Štrbské Pleso


>Starý Smokovec


>Tatranská Lomnica...